مصطفی رحیمی – تاملاتی درباره‌ی یک سنت فکری

مصطفی رحیمی – تاملاتی درباره‌ی یک سنت فکری

پنهان‌کن
Play Video

جریانِ اصلیِ روشنفکریِ ایران در دهه‌هایِ ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ ش (۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ م) تحتِ تاثیرِ گفتمانِ «غرب‌زدگی» و گفتمانِ «بازگشت به خویشتن» بود. پژوهشگرانِ تاریخِ معاصرِ ایران، به‌ویژه آنان که بر تاریخ‌نگاریِ جریان‌هایِ فکری متمرکز بوده‌اند، تا کنون عمدتاً به بررسیِ آثارِ چهره‌هایِ شاخصِ این گفتمان‌ها (به‌ویژه جلالِ آلِ‌احمد و علیِ شریعتی) پرداخته‌اند. در کنارِ این گفتمان‌هایِ فکریِ غالب می‌توان گفتمان‌هایِ دیگری را نیز ردیابی کرد که تا کنون چندان موردِ توجهِ پژوهشگرانِ تاریخِ اندیشه در ایران قرار نگرفته است. این مقاله می‌کوشد یکی از این گفتمان‌هایِ حاشیه‌ای را با تکیه با آثارِ یکی از چهره‌هایِ شاخصِ آن بازیابی و بازسازی کند. ریشه‌هایِ این سنتِ فکری که آن را ذیلِ گفتمانِ «سوسیالیسمِ سکولار و دموکراتیکِ ایرانی» بازخوانی می‌کنیم، تا اواخر دوره‌یِ قاجار قابلِ ردیابی است. از زمانِ تشکیل احزابِ سوسیال دموکراتِ ارمنی در سال‌هایِ آغازینِ سده‌یِ بیستمِ میلادی، اندیشه‌یِ سوسیال دموکراسی در ایران ریشه دواند. اما با وقوعِ انقلاب اکتبر در روسیه، این گرایشِ فکریِ چپ در ایران تحت‌الشعاعِ نیرویِ عظیمِ مارکسیسمِ روسی قرار گرفت و به حاشیه رانده شد. اما در سرتاسرِ قرنِ بیستم روشنفکرانِ مستقلی همچون گریگور یقیکیان، خلیلِ ملکی، مصطفی رحیمی و … به فعالیت‌هایِ انفرادی و گاه تشکیلاتی پرداخته‌اند که می‌توان آن‌ها را ذیلِ گفتمانِ «سوسیالیسمِ سکولار و دموکراتیکِ ایرانی» قرار داد. گرچه نمی‌توان گفت تمامِ این روشنفکران آگاهانه و هدفمند یک خطِ فکری را دنبال کرده‌اند و از پیشینیان‌شان تاثیر پذیرفته‌اند، اما با بررسیِ آثار و آرای‌ِ آن‌ها می‌توان چارچوبِ فکریِ کمابیش مشترکی را بازیابی کرد که مرزهایِ گفتمانیِ مشخصی را آشکار می‌سازد.
این گفتمان چنان که از عنوانش پیداست، شاملِ چهار عنصرِ اصلی است: سوسیالیسم، سکولاریسم، دموکراتیسم و ایرانیت. این گفتمان از آن حیث که به سوسیالیسم گرایش دارد، از جریاناتِ راست (اعم از راستِ افراطی و راستِ میانه) متمایز می‌شود. از آن حیث که سکولاریسم را عنصری ضروری می‌شمرد، از هوادارانِ حکومتِ دینی فاصله می‌گیرد. از حیثِ پای‌بندی‌اش به دموکراسی، با جریاناتِ چپِ اردوگاهی و راستِ شبه‌فاشیست و سلطنت‌طلب مرزبندیِ قاطع دارد. و نهایتاً تاکید بر لزومِ پیوند و آمیختگی با فرهنگِ ایرانی، این سنتِ فکری را از هماوردانِ جهان‌وطن‌اش دور می‌کند. هر یک از این خطوطِ تمایز در قالبِ جدالی فکری با گفتمان‌هایِ رقیب نمود یافته است که شرحِ مبسوطِ این تمایزها و مصادیق‌اش را ناگزیر باید به متنِ اصلی مقاله موکول کرد. با بررسیِ دقیق‌ترِ آرایِ یکی از چهره‌هایِ شاخصِ این سنتِ فکری، یعنی مصطفی رحیمی روشن خواهیم کرد که کنارِ هم قرار گرفتنِ عناصرِ فوق چگونه موجبِ تکوینِ هویتی منحصربه‌فرد برایِ این گفتمان شده و آن را از سایرِ رقبایِ فکری‌اش متمایز می‌سازد. بر این اساس مصطفی رحیمی یک استثناء در میانِ روشنفکرانِ ایرانی نیست، او متعلق به یک سنتِ فکریِ غنی است.

این سخنرانی بخشی از پنل زیر است:

سالن ۳ – فارسی

ّICCI2022، ایران آکادمیا، ایران معاصر، روشنفکران ایران، روشنفکری ایران معاصر، کنفرانس ایران و گردش قرن، نوید گرگین، یاشار تاج‌محمدی
17 ب.ظ
سخنرانان
no photo available
Navid Gorgin
محمدرضا نیکفر

در پیوند با این محتوا

مقاله کنفرانس - یاشار تاج‌محمدی
ایران آکادمیا شماره ۹
مصطفی رحیمی - به سویِ سوسیالیسمی دموکراتیک [مقاله کنفرانس]

نام‌ها

یاشار تاج‌محمدی
کارشناس ارشد تاریخ از دانشگاه تهران

پیشنهاد ما

کاظم کردوانی
آگورا
تأملی بر شکاف‌ها و گسست‌های اجتماعی در ایران امروز
سخنرانی جول هانیسک
کنفرانس ۲۰۲۲
شبکه SAR و نگاهی به وضعیت آزادی آکادمیک
سخنرانی نازلی کاموری
کنفرانس ۲۰۲۲
مقدمه‌ای بر کتاب «در میانه، در حاشیه»
سالن ۱ - فارسی
روز فارسی
میزگرد شورای دبیران ژورنال آزادی اندیشه
-
خبرهای کنفرانس
بازتاب‌های تلویزیون ایران اینترنشنال درباره کنفرانس ICCI و ایران آکادمیا
سخنرانی مارال کریمی
کنفرانس ۲۰۲۲
تئوریزه‌کردن چرخه‌های اعتراضی در ایران: یک مدل تکرارشونده

از دست ندهید

خبرها

نویسنده: هانس لوکاس کیسر، برگردان: امیر مقدم
خبر
طلعت پاشا پدر ترکیه مدرن - معمار نسل‌کشی (در آستانه انتشار)
ایران آکادمیا
آفلاین
انتشارات علمی پژوهشی ایران آکادمیا در هفتمین نمایشگاه کتاب تهران بدون سانسور - لاهه

رویدادها

9 ژوئن
9 ژوئن
آصف بیات
15:00

تا

17:00
00
:
00
:
00
:
00
This Event Has Ended
«زن، زندگی، آزادی» و انقلاب‌های قرن بیست و یکم - آصف بیات
14 ژوئن
16 ژوئن
00
:
00
:
00
:
00
This Event Has Ended
فروم همبستگی برای ایران